Süni intellekt alətləri tapşırıqda necə düzgün istifadə olunur?
ChatGPT, Gemini və Copilot-u tapşırıqda və iş yerində etik hüdudu aşmadan, məlumat sızdırmadan və səhvsiz istifadə etməyin addım-addım yolu.
Qısa cavab
Əvvəlcə fənnin sillabusundakı ya da şirkətinin İT siyasətindəki süni intellekt qaydasını yazılı şəkildə gör. Sonra alətdə model təlimini söndür, ad və FİN koduna toxunmadan sorğu yaz, çıxıştaki hər rəqəmi və mənbəni özün yoxla, mətni öz cümlələrinlə yenidən qur və istifadə etdiyin aləti ədəbiyyat siyahısında göstər. Bütün proses 20-30 dəqiqə çəkir.
Lazım olanlar
Addım-addım
Qaydanı yazılı gör
Fənnin sillabus səhifəsini ya da şirkətin İT siyasətini aç, Ctrl+F ilə "süni intellekt", "AI" və "plagiat" sözlərini axtar. İcazə tam açıq, qismən (yalnız ideya üçün) və ya bütövlükdə qadağan ola bilər. Yazılı qayda tapmasan, müəlliminə və ya rəhbərinə bir sətirlik e-poçt yazıb təsdiqi yazılı al; şifahi icazə sonra işinə yaramır.
Məxfi məlumatı təmizlə
Sorğuya qoyacağın mətni əvvəlcə Notepad-a köçür, ad-soyad, FİN kod, telefon, IBAN, xəstə və müştəri məlumatlarını "Şəxs A", "Şirkət B" kimi şərti adlarla dəyişdir. Şəxsi məlumatlar haqqında qanuna görə şəxsi məlumatı icazəsiz üçüncü xidmətə ötürmək məsuliyyəti qurumun üzərinə salır. Xam müqavilə və ya əmək haqqı cədvəlini heç vaxt yükləmə.
Model təlimini söndür
ChatGPT-də sağ üstdəki profil nişanına bas, Settings > Data controls yolunu izlə və "Improve the model for everyone" açarını söndür. Gemini-də Settings > Gemini Apps Activity ekranından Turn off seç. Bu bir addım yazdıqlarının təlim məlumatına qarışmasını dayandırır və iş məlumatı ilə çalışarkən ən böyük riski azaldır.
Sorğunu üç hissədə qur
Bir sətirlik sual yerinə üç bloklu sorğu yaz: tapşırıq ("9 ballıq tarix tapşırığının qaralama başlıqlarını çıxar"), giriş (öz qeydlərin, mövzu, söz limiti) və format ("bənd-bənd, ən çox 150 söz, mənbə uydurma"). Bu quruluş mövzunu daraldır və uydurma nisbətini nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır.
Hər məlumatı yoxla
Çıxışdaki rəqəmi, tarixi, qanun maddəsini və mənbə adını bir-bir dərslikdən, e-qanun.az saytından və ya Dövlət Statistika Komitəsinin bazasından yoxla. Süni intellekt mövcud olmayan məqalə və müəllif adı yarada bilər; verilən linkə klikləyib səhifənin həqiqətən açıldığını gör. Yoxlaya bilmədiyin cümləni tapşırıqdan tamamilə çıxar.
Mətni özünə çevir
Çıxışı kopyala-yerləşdir etmə; ekranda saxlayıb öz cümlələrinlə yenidən yaz, nümunələri öz fənnindən və ya işindən seç. Bir abzas üçün 5-10 dəqiqə ayır. Belədə həm məzmunu real olaraq öyrənirsən, həm də qurumların istifadə etdiyi oxşarlıq hesabatlarında hazır şablon izləri qalmır.
İstifadəni mənbədə göstər
Tapşırığın sonunda bir sətirlə izah et: "Qaralama başlıqların hazırlanmasında OpenAI ChatGPT (GPT-4o, mart 2025) istifadə olunub; mətn müəllif tərəfindən yazılıb və mənbələrdən yoxlanılıb." APA 7 bu bildirişi tələb edir. Şəffaflıq sonradan yaranan şübhəni ən tez bağlayan şeydir.
Qeydi saxla
Söhbətin üstündəki paylaşma nişanı ilə link yarat ya da ekran görüntüsü alıb tapşırıq qovluğuna tarix adıyla yaz. Müəllimin və ya rəhbərin "bunu necə hazırladın" deyə soruşsa, prosesi göstərən sübutun olur. Qeydləri semestrin sonuna, iş sənədlərində isə layihənin bağlanmasına qədər saxla.
Məsləhətlər
Diqqət
Ən çox edilən səhv çıxışı olduğu kimi təhvil verməkdir. Universitetlərin çoxu Turnitin oxşarlıq və süni intellekt hesabatından istifadə edir; kopyala-yerləşdir mətn intizam araşdırmasına, iş yerində isə məxfilik pozuntusu qeydinə çevrilə bilər. Bundan başqa müştəri və ya xəstə məlumatını alətə yükləmək şəxsi məlumatların qorunması baxımından ayrıca pozuntudur.
Tez-tez verilən suallar
+Süni intellektdən istifadə plagiat sayılırmı?
İstifadə etdiyini gizlədib mətni özün yazmış kimi təhvil versən, sayılır. Ədəbiyyat siyahısında aləti və hansı mərhələdə işlətdiyini göstərsən, məzmunu yoxlayıb öz cümlələrinlə yazsan, əksər qurumda problem olmur.
+Turnitin kimi alətlər süni intellekt mətnini dəqiq tutur?
Xeyr, bu aşkarlama alətləri səhv edə bilir və insan yazısını da süni intellekt kimi işarələyir. Ona görə ən təhlükəsiz yol prosesi şəffaf bildirmək və söhbət qeydini sübut kimi saxlamaqdır.
+Pulsuz versiya tapşırıq üçün kifayətdirmi?
Qısa xülasə, qaralama plan və dil düzəlişi üçün pulsuz versiya bəs edir. Uzun PDF oxumaq, cədvəl təhlili və daha az səhv tələb edən işlərdə ödənişli versiyalar nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşı nəticə verir.
+İş yerində şirkət sənədini alətə yükləyə bilərəmmi?
Korporativ lisenziya yoxdursa yükləmə. Fərdi hesablar şirkət məlumatı üçün uyğun deyil; əvvəlcə İT və ya hüquq bölməsindən yazılı razılıq al, mümkünsə sənədi anonimləşdirib hissə-hissə işlət.
+Azərbaycan dilindəki çıxışlar niyə bəzən pozuq olur?
Modellər əsasən ingilis dilli məlumatla öyrədildiyi üçün yerli dil qəlibləri və qanunvericilikdə çətinlik çəkir. Sorğunu Azərbaycan dilində yazıb "rəsmi yazı dili ilə, qısa cümlələrlə" kimi format təlimatı əlavə etmək nəticəni düzəldir.
Mənbələr və yoxlama
Son yoxlama: 15 sentyabr 2026. bizə bildir. Nümunələr Azərbaycan konteksti üçün uyğunlaşdırılıb: şəxsiyyət nömrəsi olaraq FİN kod, hüquqi mənbə olaraq e-qanun.az, statistika mənbəyi olaraq Dövlət Statistika Komitəsi göstərilib.
Bu məzmun məlumat xarakterlidir; rəsmi işlərdə aidiyyəti qurumun aktual elanları əsasdır. Ətraflı: məsuliyyətdən imtina.